Omówienie oryginału testamentu Hugona Kołłątaja spisanego po jego uwolnieniu z więzienia austriackiego 6 grudnia 1802 r., po ośmioletniej gehennie, gdy ciężko chory, pozbawiony środków do życia, z zakazem powrotu na ziemie polskie będące w obrębie zaboru, pozostał zdany wyłącznie na pomoc garstki przyjaciół. Niezwykły dokument jest rodzajem poetyckiego dziennika, dostarcza wiedzy o stanie zdrowia i kondycji psychicznej w ostatnich latach życia Kołłątaja, jest także próbą rozrachunku z bezwzględną rzeczywistością historyczno-polityczną.
Książka w dwóch wersjach językowych – polskiej i niemieckiej. Przekładu na język niemiecki dokonały Zofia Bilut-Homplewicz i Barbara Jachym.