W kościołach parafialnych w całej Polsce stoją ławki kolatorskie, w których dziś już nikt nie zasiada. Rodziny, które miały w parafii prawo patronatu, dawno nie mieszkają w swoich siedzibach. Został po nich grobowiec na cmentarzu – i niewiele więcej.

Ósmy tom serii Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie opowiada, jak do tego doszło. Trzynaście studiów obejmuje lata 1939–1945 i pierwsze powojenne dekady, a biografie poszczególnych przedstawicieli rodów doprowadzone są do drugiej połowy XX wieku.

Autorzy piszą o funkcjonowaniu majątków pod okupacją niemiecką i sowiecką, o udziale ziemian w konspiracji, o represjach, wysiedleniach i wojennych migracjach. Osobne miejsce zajmuje reforma rolna 1944 roku i to, co przyniosła: parcelację, przejmowanie rezydencji przez państwo, rozproszenie archiwów rodzinnych, bibliotek i galerii.

Tom zamyka pytanie o etos: co zostało z poczucia powinności wobec państwa u oficerów wywodzących się z ziemiaństwa, którzy po 1945 roku służyli w Ludowym Wojsku Polskim, pod inną przysięgą i z innymi sojusznikami.

Zawartość tomu:

• I. Ziemiaństwo w planach władzy ludowej – komunistyczny projekt wymiany elit, próby współpracy ziemian z nową władzą, reforma rolna w majątku Zamoyskich z Kozłówki, losy senatorów-ziemian
• II. Losy rodów i ich siedzib – Morstinowie z Raciborska, Włodkowie z Dąbrowicy, Piaseccy i Popkowice, Łosiowie z Adamowa i Piotrowic, Rydlowie i Kopeccy, siedziby powiatu bialskiego
• III. Rodowe zbiory, galerie – wysocka galeria Zamoyskich i jej związki z Łańcutem, miniatury Czartoryskich z Gołuchowa i Zamoyskich z Kozłówki
• IV. Próby zachowania etosu – przedwojenni oficerowie w Ludowym Wojsku Polskim

Spis treści

Wstęp (Hubert Łaszkiewicz) – s. 7

I. Ziemiaństwo w planach władzy ludowej

• Marcin Kruszyński, Komunistyczny projekt wymiany elit ziemiańsko-inteligenckich jako jedna z konsekwencji zakończenia II wojny światowej w Polsce. Uwagi zebrane – s. 15
• Ariel Orzełek, Próba współpracy ziemian z władzą komunistyczną u progu Polski Ludowej na przykładach Ksawerego Pruszyńskiego i Dominika Horodyńskiego – s. 31
• Katarzyna Kot, Reforma rolna 1944 roku w majątku Zamoyskich z Kozłówki – s. 47
• Jarosław Maciej Zawadzki, Los senatorów-ziemian i ich domów w obliczu realizacji postanowień reformy rolnej z 1944 roku – s. 57

II. Losy rodów i ich siedzib

• Marcin Chorązki, Świadectwa rodzeństwa Morstinów z Raciborska o okresie PRL – przyczynek do badań pamięci świadków historii ziemiaństwa – s. 79
• Agata Wolska, Pomiędzy trwaniem w etosie a strategią przetrwania. Powojenne losy rodziny Włodków z Dąbrowicy – s. 99
• Anna Wnuk-Bednarczyk, Losy rodziny Piaseckich i majątku Popkowice z perspektywy 1944 roku – s. 117
• Elżbieta Wierzbicka, Witold i Adam Łosiowie – ostatni właściciele Adamowa i Piotrowic w województwie lubelskim – s. 139
• Maciej Rydel, Losy wojenne i powojenne skromnego ziemiaństwa na przykładzie rodzin Rydlów i Kopeckich – s. 159
• Anna Leśniczuk, Wojenne i powojenne losy siedzib ziemiańskich oraz ich właścicieli na terenie powiatu bialskiego – s. 181

III. Rodowe zbiory, galerie

• Aldona Cholewianka-Kruszyńska, Wysocka galeria Zamoyskich podczas I i II wojny światowej i jej związki z łańcuckim zamkiem Potockich – s. 195
• Izabella Wiercińska, Zespoły portretowe galerii rodowych w miniaturze ze zbiorów ks. Czartoryskich z Gołuchowa i hr. Zamoyskich z Kozłówki. Historyczne treści w przekazie ikonograficznym – s. 231

IV. Próby zachowania etosu

• Paweł Orłowski, Przedwojenni oficerowie nośnikami tradycji II RP w Ludowym Wojsku Polskim. Zarys problematyki – s. 269

Noty o autorach – s. 283 · Indeks osób – s. 287 · Indeks miejscowości – s. 299

Materiały VIII sesji naukowej „Losy rodzin i siedzib ziemiańskich z perspektywy roku 1944”, zorganizowanej w Muzeum Zamoyskich w Kozłówce w dniach 17–18 października 2024 roku. Publikacja zawiera noty o autorach, indeks osób i indeks miejscowości.