Współczesne systemy podatkowe, a w szczególności podatek od towarów i usług (VAT), stanowią jeden z najbardziej dynamicznych i złożonych obszarów regulacji prawno-finansowych. Ich kluczowe znaczenie dla stabilności budżetowej państw jest nierozerwalnie związane z koniecznością efektywnego zwalczania nadużyć i oszustw podatkowych, które stanowią poważne zagrożenie dla uczciwej konkurencji i integralności systemu. W odpowiedzi na te wyzwania, kluczową rolę odgrywają pojęcia takie jak dobra wiara i należyta staranność – fundamentalne zasady, które ewoluowały z ogólnych norm prawa cywilnego i administracyjnego do rangi autonomicznych przesłanek warunkujących prawa i obowiązki podatników w obszarze VAT. Niniejsza monografia stanowi pogłębioną analizę tych pojęć, ich genezy, ewolucji w orzecznictwie oraz praktycznych implikacji dla minimalizacji ryzyka podatkowego w VAT.

Spis treści:

Wstęp – 9

Rozdział 1. Dobra wiara i należyta staranność w VAT – studia literatury – 13
1.1. Wprowadzenie do pojęć dobrej wiary i należytej staranności w prawie podatkowym – 13
1.2. Geneza i ewolucja pojęcia dobrej wiary w prawie i jej transformacja pod wpływem orzecznictwa TSUE i NSA – 15
1.3. Kluczowa rola Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) – 16
1.4. Wpływ orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA) – 17
1.5. Należyta staranność: od standardu cywilnoprawnego do wymogu w VAT – w świetle orzecznictwa – 19
1.6. Relacja między dobrą wiarą a należytą starannością w świetle doktryny i orzecznictwa – 21
1.7. Należyta staranność jako instrument minimalizacji ryzyka podatkowego w VAT – 24
1.8. Podsumowanie i kierunki dalszych badań – 25

Rozdział 2. Pojęcie i istota dobrej wiary oraz należytej staranności – 27
2.1. Konstrukcja podatku VAT – normatywne przesłanki prawa do odliczenia podatku naliczonego – 27
2.2. Dobra wiara i należyta staranność jako przesłanki prawa do odliczenia podatku naliczonego – 32
2.3. Zapewnienie należytej staranności a ryzyko podatkowe w VAT – 36
2.4. Dobra wiara i należyta staranność a zaufanie do organów KAS (w kontekście JPK oraz STIR) – 43
2.4.1. JPK_VAT – 44
2.4.2. STIR – 45
2.4.3. Odmowa rejestracji i wykreślenie z rejestru podatników VAT – 52
2.4.4. Wnioski – 56

Rozdział 3. Zachowanie należytej staranności w świetle orzecznictwa sądowego – 65
3.1. Orzecznictwo TSUE w zakresie należytej staranności – 65
3.2. Orzecznictwo WSA i NSA w zakresie należytej staranności – 78
3.3. Wzorzec należytej staranności w świetle orzecznictwa sądowego – 85

Rozdział 4. Działania Ministerstwa Finansów wpływające na obniżenie ryzyka podatkowego – 93
4.1. Działania Ministerstwa Finansów podjęte po utworzeniu Krajowej Administracji Skarbowej, w tym szczegóły dotyczące działań podjętych w 2024 roku – 93
4.2. Program Ostrzegania Przedsiębiorców (POP) – 100
4.3. Metodyka w zakresie dochowania należytej staranności przez nabywców towarów w transakcjach krajowych – 100
4.4. Ostrzeżenia i objaśnienia podatkowe oraz inne działania MF w zakresie ograniczenia ryzyka podatkowego – 106
4.5. Program Współdziałania – 109

Rozdział 5. Podzielona płatność a zachowanie należytej staranności – 113
5.1. Istota mechanizmu podzielonej płatności (ang. split payment) – 113
5.2. Zalety zastosowania mechanizmu podzielonej płatności – 121
5.3. Wady mechanizmu podzielonej płatności – 124
5.4. Wpływ mechanizmu podzielonej płatności na procedury należytej staranności – 129

Rozdział 6. Wzorzec należytej staranności w VAT – 133
6.1. Determinanty wzorca należytej staranności – 133
6.2. Wzorzec należytej staranności dla potencjalnych dostawców – 143
6.3. Wzorzec weryfikacji propozycji współpracy w ramach schematu biznesowego, dla którego zdefiniowani są dostawcy i odbiorcy – 152
6.4. Wzorzec należytej staranności dla kluczowych dostawców – 157

Rozdział 7. Procedura dochowania należytej staranności dla potrzeb zachowania prawa do odliczenia VAT naliczonego – 161

Rozdział 8. Konsekwencje niezachowania zgodności działania w zakresie przestrzegania przepisów VAT – 179
8.1. Konsekwencje finansowe – 179
8.2. Konsekwencje karne skarbowe – 191
8.3. Konsekwencje karne – 196

Bibliografia – 199
Spis literatury – 199
Spis wyroków – 205