Twierdza Brześć Litewski należy do najrozleglejszych założeń obronnych dziewiętnastowiecznej Europy. W 1915 roku obejmowała obszar około 350 km² przy obwodzie blisko 69 km, a jej lewobrzeżna, polska część – Przedmoście Terespolskie – zajmowała około 140 km², czyli blisko 40% całego terytorium carskiej fortecy.

Trzeci tom serii Nowożytne fortyfikacje Lubelszczyzny stanowi kompleksowe studium tego założenia, ze szczególnym uwzględnieniem Przedmościa Terespolskiego. Autorzy prowadzą czytelnika od staropolskiego Brześcia Litewskiego, przez kolejne projekty rosyjskiej twierdzy autorstwa Suchtelena, Malleta-Malletskiego, Dehna i Oppermana, po dwie modernizacje, które do 1915 roku nadały warowni ostateczny kształt pierścieniowy.

Podstawę opracowania stanowi materiał źródłowy zgromadzony podczas kwerendy w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowo-Historycznym w Moskwie oraz wyniki wieloletnich badań terenowych. Zasób forteczny Przedmościa Terespolskiego został tu po raz pierwszy w pełni zewidencjonowany w formie katalogu, obejmującego lokalizację, formę, funkcję oraz stan zachowania kilkudziesięciu dzieł – od fortów starego i nowego pierścienia, przez obiekty logistyki bojowej, po forty półstałe, punkty oporu i baterie flankujące.

Praca łączy analizę historyczną, militarną, architektoniczną i krajobrazową. Autorzy pokazują Twierdzę Brześć nie tylko jako zabytek sztuki obronnej, lecz także jako wielkoprzestrzenny krajobraz poforteczny, którego ślady – przeniesione miasta i wsie, sieć dróg bojowych, pasy zieleni maskującej – pozostają czytelne do dziś.

Trzeci tom serii przenosi nas na same wschodnie rubieże regionu. Rdzeń potężnej Twierdzy Brześć znajduje się dziś poza wschodnią granicą Polski, a książka ukazuje się w czasie, gdy sytuacja polityczna uniemożliwiają całościowe badanie zespołu. Jednak jej kluczowy, zachodni komponent – Przedmoście Terespolskie – na stałe wrasta w krajobraz dzisiejszego województwa lubelskiego. Rzeka Bug, stanowiąca dziś granicę administracyjną, dla ówczesnych inżynierów wojskowych była jedynie osią wielkiego, transgranicznego z dzisiejszej perspektywy założenia przestrzennego. Zrozumienie logiki lewobrzeżnych fortów jest niemożliwe bez spojrzenia na twierdzę jako zintegrowany organizm. Zapraszamy w podróż na wschodni kraniec regionu, gdzie architektura obronna przekracza współczesne linie na mapach.

Spis treści

Od Autorów – s. 9

Część pierwsza. Twierdza

• Wprowadzenie; środowisko geograficzno-przyrodnicze Przedmościa Terespolskiego – s. 13
• Brześć Litewski w okresie staropolskim – s. 21
• Rosyjska twierdza Brześć Litewski – projekty Suchtelena, Malleta-Malletskiego, Dehna i Oppermana – s. 31
• Budowa twierdzy 1832–1877 i jej struktura w 1877 roku – s. 49
• Twierdza Brześć Litewski w krajobrazie fortecznym Europy w 1877 roku – s. 61
• Pierwsza modernizacja – twierdza pierścieniowa 1878–1907 – s. 69
• Druga modernizacja – ostateczne ukształtowanie twierdzy 1908–1915 – s. 89
• Analiza militarnego funkcjonowania twierdzy w 1915 roku – s. 117
• Dzieje twierdzy 1915–1919, w granicach II RP i po II wojnie światowej – s. 127

Część druga. Przedmoście Terespolskie

• Struktura fortyfikacyjna Przedmościa Terespolskiego w 1915 roku – s. 137
• Forty starego pierścienia: Terespol, Łobaczew – s. 139
• Forty nowego pierścienia: Ogrodniki, Lebiedziew, Kobylany, Koroszczyn – s. 152
• Dzieła logistyki bojowej i grupa forteczna Dobratycze – s. 172
• Forty półstałe – s. 186
• Półstałe punkty oporu i baterie flankujące – s. 215
• Pozostałe dzieła infrastruktury bojowej, drogi forteczne – s. 224

Pro memoria – s. 229 · Wykaz skrótów – s. 231 · Słownik terminologiczny – s. 231 · Spis ilustracji – s. 236 · Bibliografia – s. 248

Tom 3 serii Nowożytne fortyfikacje Lubelszczyzny. Wcześniej ukazały się: Zamek w Janowcu nad Wisłą (tom 1) oraz Twierdza Zamość na tle europejskiej sztuki obronnej (tom 2). W przygotowaniu tom 4, poświęcony Twierdzy Dęblin (Iwangorod).